اکبر حبیب‌اللهی*

ورود آموزه‌های فلسفه اسلامی در غرب امری پذیرفته شده است. در اواخر قرن دهم ترجمه آثار فیلسوفان مسلمان شروع می‌شود و در اواسط قرن دوازدهم به اوج خودش می‌رسد. آشنایی متفکران یا اندیشمندان در قرون وسطی حتی با ارسطوی خودشان هم از طریق آموزه‌های فلسفه اسلامی اتفاق می‌افتد. یعنی خود ارسطو تا قرن پنج میلادی برخی از نوشته‌هایش آن هم در بحث منطق توسط بوئتیوس از یونانی به لاتین برگردانده می‌شود ودر واقع جهان اندیشه لاتینی با ارسطو از طریق بوئتیوس آشنا می‌شود.

از نتایج این آشنایی این است که اندیشمندان قرون وسطی رویکرد اساسی‌شان رویکردی منطقی است که این امر را به خوبی می‌توان در آنسلم دید. این تمام آشنایی آن‌ها با ارسطو‌ست اما از قرن 10 تا 12 این اندیشمندان با ارسطوی سینوی شده و ابن‌رشدی شده مواجه می‌شوند. این آموزه‌ها پس از ورود‌شان پذیرفته می‌شوند هرچند نحوه‌ی مواجهه با آن‌ها متفاوت است. در مرحله‌ی اول دستگاه کلیسا در مقابل آن‌ها مقاومت می‌کند چون این آموزه‌ها با اعتقادات کلیسا هم‌خوانی ندارد. اما به مرور در دانشکده‌ی فنون دانشگاه پاریس ارسطو به‌صورت پنهانی و با صبغه و رنگ اسلامی تعلیم داده می‌شود. در اوایل پاپ وقت آن‌‌‌ها را تکفیر می‌کند اما این جریان آن‌قدر ادامه پیدا می‌کند که این مواجهه‌ ردی به این‌جا ختم می‌شود که شاید بتوان از این آموزه‌ها هم در جهت اعتقادات کلیسا کمک گرفت.

فرقه‌ی دومینیکنی که سردمدارو ماحصل آن توماس آکوئیناس است در این مواجهه بسیار مثبت عمل می‌کند. این فرقه با وجود این‌که رهبانی است اما به نظر و استدلال هم توجه دارد. به‌ همین دلیل است که این آموزه‌ها  از همان اوایل ورود در این فرقه رهبانی مورد توجه قرار می‌گیرد. به طوری‌که ما با سنت توماس آکوئیناس کاملاًً تأثیر آموزه‌های فلسفه اسلامی به‌ویژه ابن‌سینا را می‌بینیم و با صراحت می‌توانیم بگوییم که توماس آکوئیناس تحت تأثیر ابن‌سینا قرار گرفته است. نمونه‌ي بارزش هم کتاب «در باب وجود و ماهیت» (de-etente-et-essentia) است که آکوئیناس در آن به‌طور مستقیم به شفای بوعلی‌سینا ارجاع می‌دهد و آن‌جایی هم که چنین نمی‌کند باز تأثیر بوعلی مشهود است.

اما فرقه رهبانی دیگری به نام فرانسیسی وجود دارد که مؤسس آن فرانچسکو آسیزی است که هیچ اعتقادی به استدلال و نظر ندارد. از نظر آن‌ها سعادت و رستگاری، عشق است و عشق به عیسای مصلوب، نتیجه‌اش سعادت، رستگاری و کشف حقیقت است.

پیروان فرانچسکو از او خواستند که دستورالعملی بنویسد برای این‌که آن‌ها با عمل به آن به کشف حقایق نایل شوند. فرانچسکو به آن‌ها گفت تمام حقیقت در کتاب مقدس وجود دارد و شما نیز به هیچ کتاب دیگری نیاز ندارید. آن‌ها آن‌قدر اصرار کردند که او این دستورالعمل را نوشت اما آن‌قدر مشکل بود که پیروانش از آن پیروی نکردند.

اساتیدی چون الکساندر هالنسیس و جان پکام آرام آرام نظر و استدلال را وارد فرقه رهبانی فرانسیسی کردند. بوناونتورا شاگرد الکساندر هالنسیس است. وی با توجه به سیری که در فرقه رهبانی فرانسیسی طی می‌شود برای اولین بار صاحب کرسی استادی در دانشگاه پاریس می‌گردد که این هم‌زمان با آکوئیناس است. اما باید توجه داشت که بوناونتورا به نظر و استدلال باور دارد چون اگر چنین نبود نمی‌توانست استاد دانشگاه پاریس شود.

بنابراین به وضوح می‌توان گفت که توماس آکوئیناس تحت تأثیر آموزه‌های فلسفه اسلامی است اما در مورد بوناونتورا با توجه به تحقیقاتی که من داشته‌ام تا الآن هیچ سند متقنی که بتوان گفت بوناونتورا تحت تأثیر مستقیم آموزه‌های فلسفه اسلامی بوده است وجود ندارد، هرچند به نظر می‌رسد فهم بوناونتورا از وجود و موجود با توجه به نمونه‌های متعدد، برای مثال بخش پنجم رساله «سیر نفس به سوی خدا» بندهای 3، 4 و 5 بی‌تأثیر از بحث وجود و موجود در آموزه‌های فلسفه اسلامی نباشد. برای نمونه تقسیم وجود یا موجود به واجب و ممکن بدین‌گونه که بوناونتورا به کار می‌برد حاکی از تأثیری هر چند حداقلی از بحث وجود در فلسفه اسلامی است.

*نويسنده كتاب «فلسفه بوناونتورا» 

بخشي از اين ‌يادداشت پيش از اين در «كتاب هفته» در تاريخ 9 آبان 1388 منتشر شده است.

لینک مستقیم به مطلب